Türk sinema tarihini değiştirecek belge bulundu!

1914'te çekilen Ayastefanos'taki Rus Abidesi'nin Yıkılışı Türk sinemasının ilk filmi kabul edilir. Ama bu film 34 yıldır tartışmaların odağında. Kopyası kayıp olan, yıllardır çekilip çekilmediği tartışılan filmle ilgili akademisyen Doç. Dr. İ. Arda Odabaşı öyle bir belge buldu ki, yıllar süren tartışmaları bitirdi. Film çekilmiş ve sinemalarda gösterilmiş. Fakat bu belgede sinema tarihinin yeniden yazılmasına neden olacak yeni bilgiler de mevcut. Odabaşı ile belgenin ışığında 34 yıllık tartışmaları, Türk sinemasının ilk yıllarına dair belirsizliği konuştuk...

OLKAN ÖZYURT

  • Pazar 19.08.2018
Türk sinema tarihini değiştirecek belge bulundu!

14 Kasım 1914'te tam da Osmanlı'nın 1. Dünya Savaşı'na girdiğini ilan ettiği gün, yedek subay Fuat Uzkınay, 93 Harbi'nden sonra Ruslar tarafından dikilen Ayastefanos'taki Rus Abidesi'nin yıkılışını filme çeker. Bu abidenin yıkılışı o dönemde Ruslara karşı verilen bir mesajdır. Bu mesajın kitleselleşmesi için Merkez Ordu Sinema Dairesi, bu yıkımın bir Türk tarafından filme alınıp sinemalarda gösterilmesini planlar. Sinemayla ilgili olan, fakat o güne kadar alıcı kamera kullanmayı bilmeyen Uzkınay, Avusturya şirketinin bir temsilcisi tarafından birkaç saatlik bir bilgilendirmeyle yıkımı filme alır. Ve ortaya Türk sinemasının ilk filmi kabul edilen Ayastefanos'taki Rus Abidesi'nin Yıkılışı (yazının geri kalan bölümünde Ayastefanos olarak anılacak) filmi ortaya çıkar.

Türk sinema tarihini değiştirecek belge bulundu!

Sinema tarihi kitaplarında, üniversitelerdeki sinema bölümlerinde ilk Türk filminin hikayesi böyle anlatılır. 14 Kasım, Türk sinemasının kuruluş günü kabul edilir ve her yıl özel etkinliklerle kutlanır. Fakat, 1960'larda yapılan araştırmalar sonucu kayıp olduğu ortaya çıkan bu filmle ilgili 34 yıldır bir tartışma yaşanıyor. Kayıp olması, Fuat Uzkınay'ın bu filmle ilgili yaşadığı dönemdeki sessizliği, filmi izleyen birilerine rastlanmaması sonucu film çekildi mi çekilmedi mi tartışması da yaşanıyor yıllardır. Hatta zaman içerisinde çekilmeye çalışıldığı ama çekilemediği de iddia edildi. Bir kısır döngüde süren ilk film tartışması, özellikle Türk sinemasının 100. yılı olan 2014'te zirve yaptı. Genel kanı Fuat Uzkınay'ın filmi çekemediği yönündeydi.

Türk sinema tarihini değiştirecek belge bulundu!

BELGE OSMANLI ARŞİVİ'NDE BULUNDU

Üsküdar Üniversitesi'nden Doç. Dr. İ. Arda Odabaşı, Osmanlı Arşivi'nden öyle bir belge buldu ki 34 yıllık tartışmayı bitirdi. Odabaşı, 1914 yılına ait Sinema Haberleri gazetesinin bir nüshasına ulaştı. Bu gazetede Ayastefanos filminin çekildiği ve Sirkeci'deki, Uzkınay'ın da ortaklarından olduğu Ali Efendi Sineması'nda gösterildiği yazıyor. Fakat bilgiler bununla sınırlı değil. Filmin Uzkınay ile birlikte Mösyö Mordo tarafından çekildiği hatta bu ikilinin aynı gün Cihad-ı Ekber İlanı Mitingi'ni de filme aldıkları anlatılıyor. Farklı açılardan ezberleri bozan bu belge Türk sinema tarihimizin yeniden yazılmasını da zorunlu kılıyor. Doç. Dr. İ. Arda Odabaşı ile bu tarihi belgenin hikayesini, Türk sinemasının ilk yıllarına ait belirsizlikleri ve 34 yıl süren Ayastefanos filmiyle ilgili tartışmaları konuştuk.

Türk sinema tarihini değiştirecek belge bulundu!

- Siz öyle bir belge buldunuz ki 34 yıllık bir tartışmayı bitirdiniz. Bulduğunuz belgeye göre tartışmalı olan, çekilip çekilmediği belli olmayan Ayastefanos'taki Rus Abidesi'nin Yıkılışı filmi çekilmiş ve dönemin önemli sineması Ali Efendi Sineması'nda gösterilmiş.

- Evet. Aynen öyle. Ayastefanos filmiyle ilgili bu kadar tartışmamızın sebebi elimizde somut kanıtların olmamasıydı. Bu filmle ilgili şimdilik en geniş bilgi Osmanlı Arşivi'nde bulduğumuz Sinema Haberleri adlı gazete/dergide yer alıyor. Bu süreli yayının adını biliyorduk. Ama bugüne kadar hiçbir nüshasına ulaşamamıştık. Şimdi elimizde bir nüshası var. Bu nüshada o dönem 'Moskof Abidesinin Tahribi' olarak isimlendirilen Ayastefanos ile Cihad-ı Ekber İlanı Mitingi filminin Fuat Uzkınay ve Mösyö Mordo tarafından çekildiğine dair bilgiler var.

- Aslında bu belge birkaç açıdan ezberleri bozuyor. Hem Ayastefanos'un çekildiği ve gösterildiğini, hem Fuat Bey'in tek başına bu filmi çekmediğini, Mösyö Mordo ile çektiğini ispatlıyor. Bir yandan da sinema tarihinde adı pek de anılmayan Cihad-ı Ekber İlanı Mitingi filminin varlığını kanıtlıyor.

- Cihad-ı Ekber İlanı Mitingi filminin varlığı son birkaç yıldır biliniyordu. Bilgi Üniversitesi'nde yapılan bir çalışmada İkdam gazetesinde yayımlanan bir ilan bulunmuştu. Sonra ben de Tasvir-i Efkar gazetesindeki ilanı buldum. 25-26 Aralık 1914 tarihli bu iki ilanda 'Moskof Abidesinin Tahribi ve Cihad-i Ekber İlanı Mitingi filmleri, Sirkeci'deki Ali Efendi Sineması'nda bugünlerde gösterilecek' yazıyor. Bu ilanlardan filmlerin varlığını biliyoruz.

Türk sinema tarihini değiştirecek belge bulundu!

- Hangisi önce çekilmiş, bunu bilebiliyor muyuz?

- Bilemiyoruz. O film de tıpkı Ayastefanos gibi 14 Kasım 1914'te çekilmiş. 1914'ün 14 Kasım'ında padişah, Cihad-ı Ekber ilan etti. Osmanlı İmparatorluğu 1. Dünya Savaşı'na girdi. O gün Fatih Camii civarında Cihad-ı Ekber İlanı Mitingi düzenleniyor. Bu miting, o gün filme çekiliyor. Aynı gün, 93 Harbi'nde Rusların, bugün Yeşilköy olarak bilinen Ayastefanos'ta diktikleri Rus Abidesi, halk tarafından tahrip edilmeye başlanıyor. Anıtın yıkımı birkaç gün sürüyor, çünkü çok sağlam bir yapı. Sonradan ancak dinamitlenerek yıkılıyor. Bunun için Cihad-i Ekber İlanı Mitingi filminin Ayastefanos'tan önce çekilmiş olma olasılığı var.

- Yani saat farkıyla Türk sinema tarihinin ilk filminin değişme durumu mu var?

- Bir şey söylemek zor. Elimizdeki belgede ayrıntılara girilmemiş. 14 Kasım'da kesinlikle Cihad-ı Ekber İlanı Mitingi filme alınıyor, çünkü miting o gün bunu biliyoruz. Ama Ayastefanos filmini o gün mü çektiler, yoksa birkaç gün sonra mı çektiler bunu bilemiyoruz. Çünkü Ayastefanos diğer günler de çekilmiş olabilir. Veya sabah mitingi çekmişlerdir öğleden sonra Yeşilköy'e gidip abidenin yıkımı çekilmiş olabilir.

Türk sinema tarihini değiştirecek belge bulundu!

- Peki iki filmi de Fuat Bey ile Mösyö Mordo mu çekmiş?

- Bunu net olarak söyleyememekle birlikte gazetede yer alan haberden böyle bir sonuç çıkarmak da mümkün. Haberde şöyle yazıyor: "İslamiyet düşmanı devletlere karşı cihat ilanını tebcilen Fatih Camii-i Şerifi havalisinde tertip edilen tezahürat-ı milliyenin birçok sahafatı ile Ayastefanos civarında Moskoflar tarafından vaktiyle dikilmiş olan hekkel-i melunun tahribine müteallik birçok menazır (Ali Efendi Sineması) şeriki Ali Fuad Bey ve Mösyö Mordo tarafından pek büyük fedakarlık ihtiyariyle şeritlere alınmış ve icra kılınan ameliyat muvaffakiyetle neticelendirilmiş. Devopman edilmek üzere Budapeşte'ye gönderilen mezkur şeritlerin birkaç güne kadar şehrimize vürut ve ilk defa Ali Efendi Sineması'nda gösterileceği muhterem ve kadirşinas halkımıza tebşir olunur."

Türk sinema tarihini değiştirecek belge bulundu!

AYASTEFANOS FİLMİNE SOĞUK SAVAŞ YILLARINDA ANLAM YÜKLENDİ

- Bize tarihte şöyle anlatılıyordu: Ayastefanos'taki Rus Abidesi yıkılacak, ordu bunun filme alınmasını planlıyor. Bu filmi çekenin de bir Türk olması isteniyor ve o dönem yedek subaylık yapan, sinemadan anlayan Fuat Uzkınay bulunuyor. Fuat Bey, film göstermeyi biliyor ama film çekmeyi bilmiyor. Birkaç saatlik dersten sonra anıtın yıkılışını çekiyor. Peki Mösyö Mordo nereden çıktı?

- Mösyö Mordo aslında Ayastefanos filminin çekilmesini organize eden Avusturyalı şirketin İstanbul temsilcisi. Elimizdeki Sinema Haberleri gazetesi Fuat Bey'in bu filmi çekerken yalnız olmadığını gösteriyor. Ama şu var, bu bize anlatılan tarih biraz da sonradan kurgulanan bir tarihtir.

Türk sinema tarihini değiştirecek belge bulundu!

- Nasıl yani?

- Bu ilk film tartışması biraz trajik-komiktir bizde. Mesela bu 'Ayastefanos'un yıkımını bir Türk'ün çekmesi istendi' bilgisi 1950'ler sonrası yazılan bir bilgi. Bunun doğru olup olmadığını bilmiyoruz. Doğru olma olasılığı var ama böyle olduğuna dair kesin bir bilgimiz yok. Araştırılmayı bekliyor. Yine Ayastefanos filminin ordu adına çekilip çekilmediği de net değil. Fuat Uzkınay o sıralar yedek subay ama o dönemde Sedat Simavi de Fuat Bey gibi yedek subaydı ve birliği Hadımköy'deydi. İstanbul'a gelip Hande isimli bir dergi çıkartıyordu. Bunun için Fuat Uzkınay, Ayastefanos filmini ortağı da olduğu Ali Efendi Sineması adına çekmiş olması da mümkün. İşte bu tür bilgiler Ayastefanos filmi efsanesinin yaratılmasında üretilmiş olabilir.

BİZE ULAŞIN