Savaşlar bile bu kadar can almadı: İşte insanlık tarihinin en ölümcül 10 salgını

İnsanlık bugüne dek sayısız kanlı savaş, kıtlık ve doğal afet gördü; ancak hiçbir yıkım, mikroskobik boyuttaki istilacılar kadar acımasız ve kitlesel olmadı. Tek bir nefesle, kirli bir su damlasıyla veya bir kemirgenin üzerindeki pireyle yayılan patojenler, milyonlarca insanı haftalar içinde hayattan kopardı; Roma'dan Aztek İmparatorluğu'na kadar tarihin en kudretli güçlerini çöküşe sürükledi. İşte; modern tıbbın henüz var olmadığı çağlardan bugüne, dünyayı karantinaya mahkum edip milyonların ölümüne sebep olan tarihin en büyük 10 salgını: 1. Çiçek Hastalığı (Tarih Boyunca) • Tahmini Can Kaybı: 300 milyon ila 500 milyon kişi • Dönem / Etken: Antik çağlardan 1980'de tamamen yok edilene kadar / Variola virüsü • Özet: İnsanlık tarihinin açık ara en büyük kitlesel katilidir. Sadece 20. yüzyılda yaklaşık 300 milyon insanı öldürdüğü DSÖ (WHO) kayıtlarında kesinleşmiş bir veridir. Antik dönemden 1980 yılındaki resmi temizlenişe kadar toplam can kaybının 300 ila 500 milyon (hatta bazı kaynaklara göre daha fazla) olduğu tahmini tıp tarihinde standart kabul edilir. 2. Kara Ölüm / Kara Veba • Tahmini Can Kaybı: 75 milyon ila 200 milyon kişi • Dönem / Etken: 1347–1351 / Yersinia pestis bakterisi • Özet: Avrupa, Asya ve Kuzey Afrika'yı vurmuştur. Avrupa nüfusunun yarısından fazlasını yok ederek kıtanın tüm sosyal, ekonomik ve dini yapısını kökten değiştirmiştir. 3. İspanyol Gribi • Tahmini Can Kaybı: 50 milyon ila 100 milyon kişi • Dönem / Etken: 1918–1920 / H1N1 influenza virüsü • Özet: I. Dünya Savaşı'nın sonlarında ortaya çıkmış, virüs savaşın kendisinden çok daha fazla can almıştır. Sağlıklı genç yetişkinleri hedef almasıyla bilinir. Modern epidemiyolojik modellemeler (örneğin Johnson & Mueller çalışmaları) en az 50 milyon, en çok 100 milyon civarında ölüm olduğunu doğrulamıştır. 4. Büyük Kolera Salgınları • Tahmini Can Kaybı: Yaklaşık 40 milyon kişi • Dönem / Etken: 19. ve 20. Yüzyıl (Toplam 7 büyük dalga) / Vibrio cholerae bakterisi • Özet: Kirli su kaynaklarından yayılan kolera, dünya genelinde 7 kez küresel dalga yaratmıştır. En ölümcülü 1852-1860 yılları arasındaki 3. dalgadır. Özellikle Hindistan ve Asya genelindeki devasa kayıplar nedeniyle 1817'den günümüze kadar yaklaşık 40 milyon kişinin ölümüne sebep olmuştur. 5. Justinianus (Jüstinyen) Vebası • Tahmini Can Kaybı: 30 milyon ila 50 milyon kişi • Dönem / Etken: MS 541–542 / Yersinia pestis bakterisi • Özet: Bizans İmparatorluğu merkezli bu ilk büyük veba dalgası, başkent Konstantinopolis nüfusunun ciddi bir bölümünü öldürmüş ve imparatorluğu ekonomik olarak çökertmiştir. Prokopius gibi dönemin vakanüvislerine dayanan geleneksel tarih yazımı 30 ila 50 milyon can kaybını ve Konstantinopolis nüfusunun neredeyse yarısının öldüğünü savunur. Ancak son yıllarda yapılan paleo-demografik analizler, bu rakamların dönemin kaynaklarınca abartıldığını, gerçek kaybın daha bölgesel ve düşük olabileceğini ileri sürmektedir. Yine de popüler tıp tarihi listelerinde 30-50 milyon standart kabul edilir. 6. COVID-19 Pandemisi • Tahmini Can Kaybı: 7 milyon ila 20 milyon kişi • Dönem / Etken: 2019–2023 / SARS-CoV-2 virüsü • Özet: Resmi kayıtlar yaklaşık 7 milyon ölüm gösterse de, DSÖ ve tıp dergileri gerçek kaybın 20 milyona yakın olduğunu tahmin etmektedir. 7. Cocoliztli Salgınları • Tahmini Can Kaybı: 15 milyon kişi • Dönem / Etken: 1545–1576 / Salmonella enterica bakterisi (tahmini) • Özet: Bugün Meksika olan topraklarda ortaya çıkan yüksek ateşli ve kanamalı bu gizemli salgın, bölgedeki Aztek nüfusunu %80 oranında eritmiştir. 1545–1548 salgınında yaklaşık 12–15 milyon, 1576 dalgasında ise 2–3 milyon kişinin öldüğü ve yerli nüfusun %80'e yakınının kaybedildiği tahmin edilmektedir. 2018 yılında Tübingen Üniversitesi ve Max Planck Enstitüsü'nün kurbanların diş kalıntılarından elde ettiği antik DNA bulguları, hastalığın arkasındaki en güçlü adayın Salmonella enterica (Paratyphi C) olduğunu ortaya koymuştur. 8. Üçüncü Veba Pandemisi • Tahmini Can Kaybı: 12 milyon ila 15 milyon kişi • Dönem / Etken: 1855 / Yersinia pestis bakterisi • Özet: Çin'de başlayıp Hindistan'a yayılan ve limanlar aracılığıyla dünyayı dolaşan bu salgın, sadece Hindistan'da 10 milyondan fazla ölüme yol açmıştır. Salgın sırasında; bakteriyolog Alexandre Yersin veba etkeni olan bakteriyi (Yersinia pestis) izole etmiş, salgının sonlarına doğru da hastalığın farelerde yaşayan sıçan pireleri (Xenopsylla cheopis) aracılığıyla insanlara bulaştığı bilimsel olarak kanıtlanmıştır. 9. Antoninus Vebası • Tahmini Can Kaybı: 5 milyon ila 10 milyon kişi • Dönem / Etken: MS 165–180 / Variola virüsü (Çiçek hastalığı - tahmini) • Özet: Mezopotamya seferinden dönen Roma lejyonları tarafından imparatorluğa taşınmıştır. Roma İmparatoru Marcus Aurelius'un da ölümüne yol açtığı düşünülen bu hava/temas kaynaklı salgın, Roma ordusunu ve ekonomisini tüketerek imparatorluğun gerileme dönemini başlatmıştır. 10. 1957–1958 Asya Gribi • Tahmini Can Kaybı: 1 milyon ila 4 milyon kişi (genel kabul 1,1 - 2 milyon)

Savaşlar bile bu kadar can almadı: İşte insanlık tarihinin en ölümcül 10 salgını

İnsanlık tarihi boyunca gözle görülemeyen virüsler ve bakteriler, sınır tanımadan koskoca medeniyetleri yok etti, imparatorlukları haritadan sildi. Kara Veba'dan İspanyol Gribi'ne, insanlık tarihinin en yıkıcı 10 büyük salgını ve geride bıraktıkları dehşet verici bilanço.

EN SON GALERİLER